/ՌԱԶՄԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ — ԸՆԿԵՐՈՋՍ՝ ՈՎ ԴԵՌ ՍՊԱՍՈՒՄ  է

ՌԱԶՄԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ — ԸՆԿԵՐՈՋՍ՝ ՈՎ ԴԵՌ ՍՊԱՍՈՒՄ  է

***

 

Բացում եմ ծեր պահարանի դուռը,

հորս կարոտն առնելու համար

հագնում նրա զինվորական հագուստը…

Վաղուց տատս գուլպաներ չի գործում

տղերքի համար,

կյանքը դուրս է եկել գետնափոր տնակներից…

Բեկորների հետքեր կան հագուստի վրա,

վառոդի հոտ, պատերազմի փոշի,

այն օրվա նման,

երբ հայրս գրկեց ինձ,

համբուրե՜ց, գնա՜ց…

Մանկությունս այդպես էլ չտեսավ խաղալիքներ,

օրորոցում՝ գլխավերևումս

մշեցի տատիս հեքիաթներն էին

ու Նարեկյան ընթերցումները…

Ի՞նչ իմանայի

որ ամեն երեկո քնելուց առաջ,

մորս շուրթերով հայրենիքն էր ինձ համբուրում…

Նախ՝ հայրս…

Հետո տատս… Պապս…

Ես ու մայրս մնացինք…

Ի պատասխան ընկերներիս հորդորներին՝

ինչո՞ւ չեմ հեռանում երկրից,

նրանց մեր տուն եմ տանում,

բացում՝ պահարանը,

ցույց տալիս հորս հագուստը…

 

 

 

ՈՎՔԵՐ ԿՈՐՑՐԵԼ ԿԱՄ ՍՊԱՍՈՒՄ ԵՆ ԴԵՌ

 

Նա կանգնեց լուռ,

ձեռքին տոպրակ չկար,

քաղցրավենիքի փոխարեն հրաժեշտ էր բերել…

Լռությունը ձգվեց երկա՜ր, երկա՜ր,

ուր ձանձրույթ չկար,

այդ օրվա համբույրը ուրիշ գույն ուներ,

այլ էին ձեռքերը,

դեմքը,

գգվանքը,

ասես կանգնած էինք երկու տարբեր

աշխարհների սահմանագլխին,

և աշնան թաց իրիկվա մեջ,

ապակուց ներս էին կաթում

հրաժեշտի վերջին վարկյանները…

Երևի մայրիկին առանձին ասելիք ունեիր

որ ինձ ծխախոտի ուղարկեցիր,

ձեռքերիդ ջերմությունը զգացի

վերջին անգամ,

երբ ծխախոտի տուփը վերցրեցիր ձեռքիցս…

Գնացիր,

ձեռքերս պարզեցի ետևիցդ

որ այդպես էլ քեզ չհասան,

ետ չնայեցիր,  արցունքներդ չտեսանք…

Չգիտեի որ մեր հաջորդ հանդիպումները

լինելու էին երազներում արդեն,

ձեռքերդ, գգվանքդ,

համբույրներդ…

Ամեն երեկո բերածդ քաղցրավենիքի համը,

զգալու եմ մտովի, անկողնուս մեջ,

քեզ հետ խոսելու ամենից լավ ժամանակը

գիշերն է դարձել…

Այդպես էլ չհասկացա

քեզանից հետո մայրիկն ինչպե՞ս

իր մեջ մեկտեղեց

հայր լինել և մայր,

գուցե դրանով է կինն առեղծվածային…

Տարիներ հետո պետք է գիտակցեի

որ քո հաղթանակի համար,

պայքարում էր մայրիկը նաև…

 

 

 

ՁՈՆ ԴՈՒՇՄԱՆ ՎԱՐԴԱՆԻՆ

 

Հերոսներին պատերազմն է ծնում,
քեզ՝ հայրենիքն էր ծնել պատերազմի համար,
քանի՞ անգամ ես հաղթել մահին,
քանի՞ անգամ է գլխավերևումդ սավառնող գնդակների
և շուրջդ պայթող ականների մեջ ապրող մահը
հիացել քեզանով…
Հերոսները հեռանում են այն ժամանակ միայն
երբ մաքրում են իրենց հաշիվները,
մարդկանց, աշխարհի
և մահվան հետ անգամ…
Հեռացար` վարքդ որպես կանոն թողնելով,
քսանվեց տարում կարողացար կերտել հավերժը,
քանզի քեզ տրված էր հայրենիքի հետ
նույն մարմնում ապրելու բախտը…

 

 

***

 

Անձրև էր գալիս,
կաթիլները թափվում էին զինվորական համազգեստիդ օձիքին,
ճակատիդ վիրակապից ջուրը ծորում էր ներքև,
քեզ համար միևնույն էր արդեն,
անձրև թե արև,
գիշեր թե ցերեկ,
քո բաժին աշխարը ծրարել
տանում էիր հետդ…
Այդ օրը վերջին անգամ
քո ծանրությունը իրենց ուսերին
տարան բոլորը, բայց ոչ ես…
Ընկերներիցդ մեկը կռացավ,
արցունքն աչքերին, լուռ
ինձ կրծքին սեղմեց,
մաշված հագուստի տակ
դողացող մարմնում,
ու ձեռքին փաթաթած վիրակապից երևացող
արյան մեջ տեսա պատերազմը,
հասկացա գալդ որտեղից է…
Տարիներ անց Եռաբլուր բարձրացող
զինվորական քայլքիս պահին պիտի գիտակցեի,
որ գնալուցդ առաջ,
ինձ էիր թողել սեփական երկրի
աչքերին հպարտորեն նայելու պատիվը…

 

 

 

***

 

Գնում են,
մեր տունը շրջապատող տներից
մնում են փակ դռներ միայն,
լեռների մեջ ծվարած գյուղը
յուրաքանչյուր հեռացողի հետ
լալիս է,
ու լռությունը թաքցնում
իր չիբուխի ծխում
որն իջնում է լեռներից
և մառախուղ դառնում։
Օրեցօր պակասում է
մեզ «Բարի լույս» ասողների թիվը,
հաց վաստակելու հույսը հեռվում է,
որի ետևից գնում են հաճախ անվերադարձ…
Ես վախենում եմ,
որ մի օր էլ
գյուղի նեղ ու քարքարոտ ճանապարհներին
երկար կփնտրեմ,
ոչ ոքի չեմ գտնի սակայն
«Բարի լույս» ասելու…

 

 

***

 

Տանս սենյակներում

սարդն իր ոստայնն է հյուսել,

կողպած դռների ետևում նիրհում է մանկությունս,

տատիս երազանքը մնաց անկատար,

այդպես էլ հարս չբերեցի տուն։

Նստած ծխում եմ

օտար է փողոցը,

արևը,

օդը,

ջուրը,

տունը,

մարդիկ։

Փարիսեցիներից փրկելու համար

Հայրենիքս գրկել՝ թափառում եմ

օտար ափերում,

ուր ո՛չ ես, ո՛չ էլ նա,

չենք հարմարվում…

 

 

***

 

Երբ ծնողներս սեփական հողում
վաստակած մի կտոր հացը
գերադասեցին օտար երկրում
բախտ որոնելու հաճույքից,
աշխատանքից կոշտացած հորս ձեռքերում,

մորս թխած լավաշի մեջ
տեսա քեզ ու սրտումս զգացի ներկայությունդ հայրենիք,
դու ապրում ես սրտերում,
արժանապատվության նման,
քեզ կորցնելուց հետո ոչ ոք ոչ մի տեղ
չի կարողանում գտնել և վերադարձնել քեզ այլևս…
Ամեն առավոտ «բարի լույս» եմ ասում քեզ,
որ մաշկիս տակ ես,
արյանս մեջ,
ծանոթ ու հարազատ ինձ
յուրաքանչյուր օրգանիս պես…

 

 

 

***

 

Եկեղեցու գմբեթին
աղավնիներն են պատարագ մատուցում,
մարդկանց ձերբակալելու հրաման ստացած
ոստիկանի պես արտագաղթը ներխուժել
մաքրում է գյուղը…
Միայնակ արևը սարերում թափառելուց հետո
վերադառնում է դատարկ փողոցներ,
գտնում մեկ բուռ փոշի…
Կողպված դարպասների ետևում
անմշակ, մահամերձ ծառերը
չեն կարողանում,
ողջունել արևին անգամ…
Գյուղամեջում կանգնած
ծերունիների զրույցներում
երեկոյան արթնանում է անցյալը,
երիտասարդներից մեկը քարը քարին է դնում
ու… Գյուղը չի պարտվում,
լսվում է հազվագյուտ դարձած
մանկան ճիչը էլի…
Հայրենիքի մեծությունը
հենց դրանում է գուցե
որ նա տեղավորվում է
մեկ մարդու սրտում անգամ…

 

 

 

***

 

Առավոտ,

երկնքից ամպի ծվեններ են կաթում,

խոտերի վրա գլորվող արևի շողերը

հալվում են ջրում,

ու լեռների լանջերից սահում վար…

Գյուղն արթնանում է,

թոնիրը՝ ծխում,

լավաշի հոտը փողոցից-փողոց է վազում,

սերմնացան ցորենի հետ

աշխատավորի քրտինքը ընկնում է հողին,

կանաչում են արտերը…

Թաքնված մի տխրություն է ներխուժում հոգիս,

երբեմն փակում եմ աչքերս չտեսնելու համար,

չլսել չեմ կարող սակայն,

գյուղից գյուղացուն վռնդելու համար

գյուղ մտած արտագաղթը

անցնում է բակից բակ,

լրտեսելով յուրաքանչյուր տուն…

Լեռը բարձրանալիս նայում եմ գյուղին,

թվում է լույսն ու խավարը պայքարի են ելել,

կռվում են այդ փոքրիկ մարմնում,

որ ծվարել է լեռների գրկում,

անքահանա եկեղեցին պատարագ է մատուցում,

ինքն իրենով, իր մեջ,

որ Աստված չհեռանա գյուղից…

Վարպետը քարը քարին է դնում,

հարս են բերում, հարսանիք է,

զուռնայի ձայնը արձագանքում է խո՜ւլ լեռների մեջ,

լեռները պար են բռնում, թնդում է հողը,

սեփական քրտինքով վաստակած հացի օրհնությունը

աշխատավորի ուրախության մեջ ծնում է

Աստծուն մոտ լինելու հպարտություն…

Նոր աշխար եկած մանկան առաջին ճիչի մեջ

հառնում է ապագան,

փոքրիկ բլուրին թառած կիսավեր եկեղեցում

վառում եմ հերթական մոմը հավատով՝

որ այլևս ստիպված չեմ լինի փակել աչքերս

արտագաղթը չտեսնելու համար…

 

 

 

ՈՒՇԱՑԱԾ ՃԱՄՓՈՐԴ

 

Կողքիս պար եկող քամին

նազանքով կռանում է

վերցնում՝ մայթերին թափված

չոր, դեղին տերևները

քշում է հեռո՜ւ, հեռո՜ւ…

 

Գիտե՞ս տերևները

մեռնելուց առաջ

կարապի պես են,

նրանց խշշոցը

երգի է նման։

 

Ճամփեզրին ընկած

անշուք քարերի խռպոտ երեսին,

փայլում են մանկությանս փշրանքները,

աշնան համբույրից շուրջս պտույտ գործող

ժամանակի փոշին բարձրանում է վե՜ր-վե՜ր,

լեռներից անդին…

 

Եկեղեցու գմբեթին նստած

պատարագ է մատուցում

սպիտակաթև աղավնին…

 

Տատիս շնչառությունը

ծնունդ է առել իր շիմաթմբին

աճած խոտի մեջ…

 

 

Հին տան, անշուք պատերին թառած

կտուրը իրենց ուսերին պահող

գերաններից կաթկթում է

մի բուռ մանկություն,

նրա մեջ՝

օրորոց,

հեքիաթ,

գրքեր,

հովվություն…

 

Վերջում՝

այդ օրերին երանի տվող

ուշացած ճամփորդ,

որ դարձել եմ ես…

 

ԾՈՒԽ ԾԽԱՆԻ

 

Ծերացած տատի խամրած ձեռքերում

պտտվող իլիկը անվերջ երգ է հյուսում

պատմում հեքիաթնե՜ր, խաղե՜ր ու տաղե՜ր…

Քայլելու ունակությունը ֆրոնտում թողած պապը

նստած ծխում էր չիբուխը իր հին,

անհույս հույսի մեջ օրեցօր մեռնում էր

օտար ափերում բախտ որոնող որդու սպասումը…

Փոքրիկ բլուրին թառած գյուղում,

մատուռի կողքին կուչ եկած տան մեջ,

փայտե հատակին վազվզող տոտիկների հետ

գլորվում էր մեկ մանկություն,

վառ պահելով ծուխն օջախի…

 

 

 

***

 

Էլի այստեղ եմ,

սենյակն ու ես միասին ենք…

Փայտե հնամաշ կլոր սեղանին

թղթախաղի մեջ հրաժեշտ տվեց

ինձ մանկությունս…

պատուհանի կոտրված ապակու

փոքրիկ ճեղքից քամին մտել

ու պար է գալիս ներսում,

լռությունը խախտում են

փայտե առաստաղին երթևեկող մկները,

պատի լայն ճեղքից ներս թափված հողում

կանգնած ժպտում են ցորենի երկու ծիլ,

գերանները իրենց ուսերին պահող

պատերի ճեղքերից ինձ են նայում,

օրե՜ր,

ամիսնե՜ր,

տարինե՜ր,

շուրթերիս նստած օտարության փոշին

մաքրել եմ ուզում հայրենի քամու

քաղցրահյութ համով…

Բռնացնում եմ ինձ անառակ որդու դերում…

 

 

 

 

ՃԱՄՓԱԲԱԺԱՆ

 

Առավոտներիցդ մեկը ուրիշ կլինի`
թռչունների ուղեկցությամբ,
կմոտենաս ճամփաբաժանին,
աչքերիցդ անցյալի քամած
արցունքներից մի քանիսը
կնկնեն հողին,
ու մոռացության մոխիրներում
կրկին կարթնանամ,
որ կարողանաս հետդ տանել իմ բացական…
Քեզանից առաջ,
ես էլ եմ կանգնել ճամփաբաժանին,
առհամարհելով փողոցի փոշին,
անապատում ջուր գտած
ծարավ անցորդի պես,
սիրտս կուլ է տվել բացակայությանդ:
Մինչև վերջին կաթիլը,
հեռացել եմ
երկուսիս մեկ մարմնում տեղավորելուց հետո միայն…
Կանգնիր, կանգնիր ճամփաբաժանին
մինչ արթնանալս…

 

 

 

***

 

Քեզ մոտ գալու համար
կքայլեմ այրված կամուրջների վրայով,
լռությունը ձայն կդառնա,
աչքերիս մեջ կմեռնի առավոտը
ու կարթնանա գիշերը կրկին…

Մոխրացած անցյալը չի կարողանա
պահել ծանրությունս,
անզոր թևերս վեր կպարզեմ
թռիչքի համար…
Անկումից խուսափելու համար
մայր կմտնեմ քո մեջ…

 

 

 

***

 

Հղի կնոջ պես
փողոցում դանդաղ շրջող գիշերը
կանգ է առնում պատուհանիս տակ,
ու երազներիս մեջ ծնում է քեզ,
չարաճճի երեխայի պես
ստիպում ես ինձ արթնանալ, ծխել…

Թանձր ծխում քեզ կորցնելու համար,
երկար խորհում և հասկանում եմ,
քեզ մոռանալու ելքը մեկն է,

պետք է ինքս առանց ինձ ապրեմ,
Անհնար է…

Քեզանով պարուրված անցյալը
կրելու եմ արյանս մեջ,
իսկ անցյալը մեղվի խայթոցի է նման,
առողջարար երբեմն
սակայն կարող է և մահացու լինել…

 

 

ԱՌԱՆՑ ԻՆՁ

 

Քեզ հետ խոսեցի

սիրո լեզվով՝ լռությամբ,

խոսքերն ավելորդ են դառնում

երբ զրուցում են սրտերը,

գուցե և ցածր

աղոթքի պես անկեղծ էր սակայն լռությունս,

այդպես էլ քեզ չհասած…

 

Առավոտներից մեկը

տարավ քեզ ինձանից,

չհասցրեցինք հրաժեշտ տալ,

առանց քեզ արթնացա,

հասկացա՝ որ քնում էիր

ոչ թե կողքիս, այլ սրտիս մեջ…

 

Էլ չես պատրաստի,

չեմ վայելի այն սուրճը

որ վարդի գույն և համ ուներ,

ծաղկամանում կթառամեն ծաղիկները

քո կարոտից,

գարունը քեզ հետ կտանես…

 

Մի օր էլ աշխարհ կգա նա՝

ում տարար քեզ հետ,

առանց ինձ,

իր մեջ կկրի երկուսիս էլ հավասարապես,

քեզ մայր կկոչի,

իսկ հայր….Չգիտեմ…

 

 

 

***

 

Շնչի՛ր ինձ այս գիշեր

աղոթքներիդ մեջ,

աղոթքներիդ պես,

ու պարի՛ր, պարի՛ր

պարի՛ր ինձ համար։

 

 

Խենթ պտույտներդ

թող անցնեն սրտիս վրայով

որ մարսեմ քեզ

սիրո անհունում,

պարի՛ր, պարի՛ր,

պարի՛ր ինձ համար։

 

 

Մահվան թմբիրից

մռայլություն է որսում գիշերը,

ես ժպտում եմ դեռ,

ուրեմն իմ մեջ վաղուց մեռել են

հուդաները բյուր,

դու պարի՛ր, պարի՛ր

պարի՛ր այս գիշեր։

 

 

Ահա կանգառը

հասկացա՝

մահից առաջ պոետները

գրում են Քեզ.

չեմ հասցնում դուրս բերել

վերջին բառերս…

ողջը` լռություն…

 

Մի՛ մոռացիր ինձ

աղոթքներիդ մեջ,

պարի՛ր, պարի՛ր,

պարի՛ր ինձ համար,

մինչև առավոտ,

մինչ հեռանալս…

 

 

 

***

 

Կարևորությունդ հասկացա
ուրիշի գրկում քեզ կորցնելուց հետո,
ներսումս թպրտաց մենակությունը,
դատարկ է…
Չկա…
Չկաս…
Անփութորեն քեզ դատարկեցի սրտիցս
երեխայի պես՝
իր բաժին կաթը թափող
և ողջ օրը քաղցից արտասվող…

 

 

 

ՀԵՌԱՑՈՒՄ

 

Դու նորից կգաս
երբ ես աշխարհում չեմ լինի արդեն,
մեր միջև բացա կլինի ժամանակը…

Քո բացակայությամբ լցվել է օդը
առանց քեզ շնչելը անհնար է,
իսկ կյանքը ստիպում է քայլել,
շարժվել առաջ,

թողնել անցյալը
ներկան էլ չկորցնելու համար…

Ետ եմ նայում,
թերթում անցյալից մեկ էջ,
այդ օրը ձյուն եկավ գարնանը,
երեկոյան ցուրտը սպանեց
այգում ծաղկած ծառերին…

Դու երգեցիր,
ամեն ինչ հասկացա,
գիտեի որ կարապները
մահից առաջ երգում են,
մահից հետո երգերում ապրելու համար…